De medewerkers van het CTB rapporteren over de vooruitgang van hun wetenschappelijke projecten in nationale en internationale tijdschriften en zijn frequente sprekers op (inter)nationale colloquia.

[Volledige publicatielijst CTB] [On-line publicaties] [Tekstedities en Uitgaven]

Daniël Heinsius. De verachting van de dood. De contemptu mortis.

Ruud Ryckaert

'Goddelijke moeder Gent, wieg van de grote keizer, ik zou in plaats van een leven op een vreemde kust liever op mijn oude dag tussen de nimfen van mijn vaderstad het wapengekletter, de ellende van de droeve oorlog en de zee die wit schuimend om de woeste duinen van Katwijk spoelt, vergeten, of dichtbij de Leie of waar de Schelde, de vader van de rivieren, en de strakke Lieve, prachtig met drie waterstromen tegelijk de schitterende volkrijke stad binnenstromen.'

Met deze (naar het modern Nederlands omgezette) mijmerende woorden over zijn geboortestad besluit Daniël Heinsius (1580-1655) in 1621 het derde boek van De contemptu mortis, zijn laatste grote gedicht in het Latijn. Heinsius, die ook De Gentse Nachtegaal werd genoemd, was op dat moment wereldvermaard als geleerde en literator, onder andere op het vlak van de erotische lyriek en emblematiek. Zijn roem werd door de publicatie van De contemptu mortis, een stoïsch-christelijk leerdicht in vier boeken, nog meer kracht bijgezet.

Vandaag is de faam van Daniël Heinsius weggedeemsterd. Toch zijn zowel zijn werk als zijn leven bijzonder interessant. Als zoon van protestantse ouders vluchtte hij in 1583 weg uit Gent. Na omzwervingen door Engeland en Holland vestigde het gezin zich in Vlissingen. De jonge Daniël doorliep er de Latijnse school, studeerde nadien rechten in Franeker en vanaf 1598 was hij student aan de universiteit van Leiden. Daar maakte hij een academische bliksemcarrière. Al in zijn twintiger jaren bekleedde hij leerstoelen op het gebied van de poëzie, politiek, geschiedenis en Grieks.

De eerste drie decennia van de zeventiende eeuw ging het Heinsius voor de wind. Hij werd vader van twee kinderen en verwierf internationale bekendheid als literair theoreticus, historicus, dichter en uitgever van klassieke teksten. Tot in 1633 zijn vrouw Ermgard overleed. Overmand door verdriet en kwetsbaar door de drankzucht kreeg Heinsius een inzinking. Berucht is de anekdote dat studenten onder de mededeling Profesor Heinsius hodie non legit (prof. Heinsius geeft vandaag geen college) schreven: propter crapulam hesternam (want hij heeft een kater van gisteren). Na 1640 publiceerde hij nauwelijks meer en zijn roem taande snel.

Begin jaren twintig kende Heinsius echter nog een succesvolle tijd, die hij bekroond zag met de lof die De contemptu mortis oogstte. De populariteit van het leerdicht is niet verwonderlijk. Heinsius behandelt dan ook een oermenselijk thema: hoe moeten we omgaan met de eindigheid van het leven en is er leven na de dood? Ontleend aan de antieke filosofie, het leven zelf en het christendom, reikt hij troostende argumenten aan waarom de mens niet bang hoeft te zijn om te sterven. Het gedicht culmineert in het vierde boek, waarin het voornaamste middel om doodsangst te overwinnen bestaat uit contemplatie: door Christus' dood en opstanding te overdenken, beseft men dat de macht van de dood teniet is gedaan en angst dus ongegrond is.

De tijdgenoten hadden veel waardering voor het gedicht. Al in 1625 verscheen een bewerking in het Nederlands door Jacob van Zevecote (Zevecotius). Dat bijna vier eeuwen later het leerdicht nog maar weinig aan poëtische zeggingskracht heeft ingeboet, bewijst de nieuwe, indrukwekkende editie van Jan Bloemendal en Jan W. Steenbeek. In De verachting van de dood worden de Latijnse verzen gepresenteerd met een parallelle prozavertaling in modern Nederlands en met een uitgebreide commentaar. De editie biedt een degelijk kritisch apparaat, een omvangrijke literatuurlijst, een register van namen en zaken en in bijlage ook de integrale vertaling Zevecotius. Met De verachting van de dood is een literaire mijlpaal uit de Nederlandse Gouden Eeuw nu ook voor lezers zonder kennis van het Latijn toegankelijk.

Kwalitatieve beoordeling: ****

Moeilijkheidsgraad: II

© 2005 Ruud Ryckaert & CTB

Deze tekst verscheen als Ruud Ryckaert. 'Jan Bloemendal (ed. en vert.), Daniël Heinsius. De verachting van de dood. De contemptu mortis' In: De Leeswolf, nr. 9 (december 2005), p. 740-741.

XHTML auteur: Ron Van den Branden
Last revision: 01/02/2006