De medewerkers van het CTB rapporteren over de vooruitgang van hun wetenschappelijke projecten in nationale en internationale tijdschriften en zijn frequente sprekers op (inter)nationale colloquia.

[Volledige publicatielijst CTB] [On-line publicaties] [Tekstedities en Uitgaven]

Bitterzoete balsem
Geneeskunde, chirurgie en farmacie in de late Middeleeuwen

Ruud Ryckaert

Bitterzoet (Solanum dulcamara) stond al in de Middeleeuwen bekend als een geneeskrachtige plant, waarvan de gedroogde en in wijn gekookte stengelschors gebruikt werd in papjes tegen huidaandoeningen. Zijn felrode bessen zijn echter uiterst giftig. Op figuurlijke wijze kan de naam van de plant dus betrokken worden op haar positieve medicinale mogelijkheden (een zoete balsem voor kwellend ongerief), terwijl je tegelijkertijd heel voorzichtig moet zijn met het deel dat je ervan gebruikt. Een verkeerde toepassing heeft mogelijk fatale gevolgen (bitter leed).

De tegenstelling die in de naam van het bitterzoet is gelegen, kan gerust model staan voor de laatmiddeleeuwse geneeskunde, chirurgie en farmacie. Aan de ene kant de zoete balsem, in die zin dat de artsen, chirurgen, barbiers en vroedvrouwen tot op zekere hoogte het menselijk lijden konden verlichten. Aan de andere kant de bittere nasmaak, doordat diegenen die verlichting moesten bieden, maar al te vaak geen idee hadden van de achterliggende oorzaken van de ziekten waarmee ze geconfronteerd werden (zoals bacteriën en virussen).

Bitterzoete balsem laat ons in woord en beeld kennismaken met enkele bijzondere aspecten van die laatmiddeleeuwse geneeskunde. Het boekje biedt een kleurrijk overzicht van de verschillende medische beroepsgroepen, de complexe geneeskundige theorievorming en de dagelijkse praktijk. Vaak denkt men hierbij meteen aan aderlaten, een medische ingreep waarbij de patiënt met een scherp mesje, met vacu¨m zuigende kolfjes of met bloedzuigers bloed werd afgetapt. Deze behandeling werd toegepast bij tal van gezondheidsproblemen, zoals hoofdpijn, tuberculose, onregelmatige menstruatie, schurft en alle mogelijke gezwellen.

De middeleeuwse geneesheren waren echter tot veel meer dan aderlaten in staat. Zo nam de urineschouw of uroscopie een belangrijke plaats in binnen de middeleeuwse diagnosticering. Men meende dat men aan de kleur van de urine kon zien welke ziekte de patiënt had en hoe lang die nog zou duren. De chirurgen konden ook grauwe staar succesvol behandelen en ze waren bedreven in het helen en zetten van gebroken of ontwrichte botten. Daarnaast kende men een resem zalven, oliën, poeders en pillen. En voor de behandeling van geslachtsziekten en kiespijn wendde men zich vooral tot beroking, het blootstellen van de patiënt aan de rook van brandende geneesmiddelen.

De hoofdrolspelers in de laatmiddeleeuwse medische wereld nemen in dit boekje zelf het woord. De cursief gedrukte ooggetuigeverslagen van artsen, chirurgen en barbiers vertellen beeldender dan iemand uit de eenentwintigste eeuw ooit zou kunnen, hoe moeizaam het is iemand te genezen, wanneer je de oorzaken van een ziekte niet kent. Omdat de auteur zich tot een belangstellend lekenpubliek richt, zijn de woorden van de middeleeuwers, die meestal in het Middelnederlands en soms in het Latijn zijn geschreven, geparafraseerd in hedendaags Nederlands. Het is wel jammer dat in deze verslaggeving de behandelde patiënten zelf geen stem hebben gekregen.

De Groningse historicus Erwin Huizenga is een autoriteit op het vlak van de medische artesliteratuur, de geschriften voor en door medici. Met Bitterzoete balsem schreef hij een rijk geïllustreerde inleiding tot het middeleeuwse gezondheidsdenken. Hij voegde er ook een handzame lijst met 'Suggesties om verder te lezen' aan toe. Het boekje biedt zo een ideaal vertrekpunt om de durf, de ervaring en de intuïtie van de laatmiddeleeuwse medici nader te exploreren. Zij boden de geneeskunde immers de mogelijkheden om te worden wat ze nu is: balsem voor het lichaam en de ziel. Bitter dan wel zoet.

Kwalitatieve beoordeling: ****

Moeilijkheidsgraad: II

© 2005 Ruud Ryckaert & CTB

Deze tekst verscheen als Ruud Ryckaert. 'Erwin Huizinga, Bitterzoete balsem. Geneeskunde, chirurgie en farmacie in de late Middeleeuwen'. In: De Leeswolf, nr. 8 (november 2005), p. 677.

XHTML auteur: Ron Van den Branden
Last revision: 22/11/2005