De krant Het Laatste Nieuws bewijst haar lezers geen dienst met het uitgeven van de Bibliotheek Het Laatste Nieuws. Als eerste en als dertigste deel verschenen respectievelijk De Leeuw van Vlaanderen van Hendrik Conscience, en De trein der traagheid van Johan Daisne, tenminste dat denkt de krant (en dat denken de lezers). Een summiere autopsie van de twee publicaties toont de problemen met deze teksten aan. Xavier Roelens, die bij het Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie (CTB–KANTL) een tekstkritische leeseditie voorbereidt van De trein der traagheid, en Edward Vanhoutte, coördinator van het CTB en editeur van de tekstkritische leeseditie van De Leeuw van Vlaenderen (Lannoo, 2002), stellen in deze Open brief aan Het Laatste Nieuws, de uitgeefpraktijk van de Bibliotheek Het Laatste Nieuws aan de kaak.

Feiten controleren, dat is onze job

Open brief aan de krant Het Laatste Nieuws

Xavier Roelens

Edward Vanhoutte

Met deel 30 uit de Bibliotheek Het Laatste Nieuws (Johan Daisne, De trein der traagheid) werd het voorlopige dieptepunt bereikt van de groots opgezette boekenweggeefactie die, commercieel ongetwijfeld interessant, ondertussen uitdraait op een algemeen volksbedrog. Met de publicitaire stunt waarbij de krant 500.000 exemplaren weggaf van Consciences De Leeuw van Vlaanderen (deel 1 in de reeks, waarover verder meer), bewees de krant al dat ze niet moet doen wat ze beter kan laten: zonder enige vorm van onderzoek, controle of feeling voor basale teksthygiëne, zonder enige kennis ter zake om het even welke versie van een literair werk opkopen bij uitgeverijen, die klakkeloos overnemen, drukken, binden, en de markt verzadigen met een twijfelachtig product. Op die manier leert Het Laatste Nieuws haar volk ongetwijfeld opnieuw lezen. Maar wel verkeerd, deze keer.

Net zoals het een journalist niet betaamt informatie van horen zeggen te publiceren zonder zijn of haar bronnen dubbel te controleren, betaamt het een krant ook niet een literair werk in een versie van horen zeggen aan te bieden en daarmee haar lezers niet de correcte informatie te verstrekken. De achterflap van het laatste 'lezersgeschenk', De trein der traagheid van Johan Daisne, illustreert ons betoog. In die blurb leest de goedgelovige lezer dat de tekst werd 'geschreven in 1953', terwijl Daisne in dat jaar geen poot naar dit verhaal heeft uitgestoken. Er had kunnen staan 'voor het eerst apart in boekvorm verschenen in 1963', of misschien zelfs 'geschreven in 1948'. Want, zoals uit het Daisne–archief in het AMVC–Letterenhuis in Antwerpen blijkt – wij checken onze bronnen wel –, heeft Daisne de grondtekst geschreven in 1948, meer bepaald in de periode van 15 tot 17 april. Vervolgens verbeterde de auteur zijn tekst grondig van 10 tot 23 mei 1948, waarna hij zijn manuscript uittikte met ook hier weer enkele veranderingen. Bij het klaarmaken van de tekst voor publicatie in het Nieuw Vlaams Tijdschrift vonden opnieuw enkele (minieme) veranderingen plaats. Zo schrijven schrijvers nu eenmaal. Het verhaal werd in 1950 opgenomen in Daisnes verhalenbundel Met dertien aan tafel (zie ook het motto van Daisne in de uitgave van Het Laatste Nieuws) met slechts enkele, weliswaar belangrijke veranderingen door de auteur: zo 'vernederlandste' Daisne zijn tekst door woorden als 'gegivreerd' te vervangen door 'beijzeld'. Tot voorlopig slot verscheen het verhaal in 1963 voor het eerst apart in boekvorm. De tekst werd toen grondig aangepast, niet alleen door Daisne zelf, maar hoogstwaarschijnlijk ook door een redacteur van uitgeverij Manteau. Naast de (terechte) verbetering van enkele spelling– en drukfouten deed de uitgever ook grotere ingrepen. Zo werd de alinea–indeling grondig overhoop gegooid. Op niet minder dan zevenenveertig plaatsen zijn ofwel twee alinea's tot één alinea samengesmolten, of één alinea in twee gesplitst. Dat Daisne deze ingrepen niet toejuichte, bewijzen de drukproeven waarop hij een bijna even groot aantal alineaveranderingen opmerkte en weer in hun oorspronkelijke staat herstelde. Daarnaast werden constructies en woorden met hetzelfde gemak 'gecorrigeerd'. Zo werd bijvoorbeeld 'de mogelijke wonderlijkheid van de aanblik' (in: Met dertien aan tafel, p. 102) veranderd in 'de mogelijke aanblik van wonderlijkheid' (uitgave Het Laatste Nieuws, p. 7), en geheel onterecht 'sigaretten' (in: Met dertien aan tafel, p. 136) in 'sigaren' (uitgave Het Laatste Nieuws, p. 81). De meeste ingrepen zijn klein, maar enkele flaters zijn ontstaan en klakkeloos in deze nieuwe uitgave overgenomen.

Laat ons hopen dat de krant in haar verslaggeving, in tegenstelling tot wat blijkt uit haar literair publicatiebeleid, haar lezers beter informeert over welke versie van de feiten wordt weergegeven. Bij wijze van enige verantwoording vermeldt het colofon van de publicatie van de Trein in de reeks van Het Laatste Nieuws dat het de versie betreft van de negende druk die bij Manteau werd uitgegeven. Maar ook hier heeft de krant haar huiswerk niet grondig gemaakt. Bij Manteau verschenen al minstens 16 drukken van De trein der traagheid. Bedoelt de krant met 'negende druk' de zestiende druk, of werkelijk de negende druk. En waarom grijpt de krant dan terug naar een tekst die niet de meest recente druk is? Omdat het bestand van die tekst toevallig mailklaar in de computer van de uitgever stak en die onmiddellijk leverbaar was? De lezer weet het niet. De krant waarschijnlijk ook niet.

En zoals beloofd nog iets over De Leeuw van Vlaenderen. U leest het goed, 'Vlaenderen' en niet 'Vlaanderen'. Dat dit 'monument' en deze 'must voor de boekenkast' als eerste deel in de Bibliotheek Het Laatste Nieuws verscheen kan qua statement tellen. Dat de krant dit dan ook wil doen met een versie die 'een vlotte leesbaarheid' garandeert, is lovenswaardig te noemen. Dat ze daarvoor de herspelde versie van het Davidsfonds (op zich al een herdruk van een versie uit 1984), inclusief drukfouten, overneemt is een bedenkelijke zaak. Het argument dat een omgespelde versie van een recentere tekst tot een beter begrip van die tekst zou leiden, is ondertussen al achterhaald. De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal– en Letterkunde adviseerde in 2001 nog: 'voor uitgaven voor een ruimer publiek is herspelling van teksten uit welke periode ook zelden noodzakelijk. Editeurs die toch die stap willen zetten, dienen een zorgvuldige motivering te geven waarom van dat adagium afgeweken wordt.' en 'Wat ingrepen in intern–talige componenten van de taal (syntaxis, woordgebruik, morfologie) betreft, is er nauwelijks een ernstig te verdedigen weg tussen respect voor de tekst enerzijds, volledige vertaling naar hedendaags Nederlands toe, anderzijds.' (Georges De Schutter en Guido Geerts, 'Uitgave van literaire teksten uit het verleden: respect voor de vorm – herspelling – vertaling?' in: Verslagen en Mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal– en Letterkunde, jrg. 111 (2001), afl. 2, p. 189–206). De vlotte leesbaarheid van de tekst ware beter gediend met de toevoeging van woordverklaringen bijvoorbeeld. Wordt een tekst leesbaarder als 'Seneskael' omgespeld wordt naar 'Seneschalk' zonder te verklaren dat dit de hoogste waardigheidsbekleder aan het Franse hof was? Als 'hebt gy uwen kolder omgekeerd' omgespeld wordt naar 'hebt gij uwen kolder omgekeerd' zonder dat verklaard wordt dat dit betekent 'ben je naar de tegenpartij overgelopen'? En als de lezer niet weet dat Conscience met 'gevangenis' gevangenschap bedoelt, met 'gevallyke' toevallige, met 'nooddruft' voedsel, met 'springveeren' de ware toedracht, met 'laster' schande, met 'goede vrouw' verpleegster, enz.? De 'minieme spellingsaanpassingen' die de roman volgens de flaptekst onderging en die voor een betere leesbaarheid zouden moeten zorgen, hebben een draak van een tekst opgeleverd die door de hedendaagse lezer niet meer te plaatsen, laat staan te begrijpen is. Het is geen historische tekst, want de spelling is aangepast, en het is geen moderne tekst, want naamvallen, in onbruik geraakte woorden, en voor de moderne lezer eigenaardige constructies zijn blijven staan.

Het Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie (CTB) van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal– en Letterkunde (KANTL) heeft in 2002 een tekstkritische editie voorbereid van Consciences De Leeuw van Vlaenderen of de Slag der Gulden Sporen waarin de oorspronkelijke tekst uit 1838, met behoud van de oorspronkelijke spelling, ontdaan van alle tekstcorrupties en volledig geannoteerd, becommentarieerd en gecontextualiseerd opnieuw werd uitgegeven (bij Lannoo). De editie is wetenschappelijk verantwoord, en alle feiten werden getoetst aan het Conscience–archief in het AMVC–Letterenhuis, waar de handschriften en voorontwerpen van De Leeuw bewaard worden. De lezer krijgt er niet alleen de tekst met woordverklaring, een verklarende persoonslijst, een opsomming van de ingrepen van de tekstbezorger, maar ook het verhaal van de tekst. Daarbij kom je bijvoorbeeld te weten dat De Leeuw niet Consciences eerste boek was, zoals op de binnenflap van de versie van Het Laatste Nieuws te lezen is, maar wel degelijk zijn derde boek (na In ’t wonderjaer en Phantazy, beiden uit 1837). Ook dat het statement op de achterflap: 'Hij oogstte er niet alleen in intellectuele kringen bijval mee maar ook bij het gewone volk' pertinent onwaar is. De arme schrijver verkocht in 1838 amper 480 exemplaren van zijn boek, en wilde zelfs kappen met het schrijverschap. Het Laatste Nieuws kon de bestanden van de teksten van die tekstkritische uitgave op eenvoudig verzoek verkrijgen bij het CTB en een deal sluiten met uitgeverij Lannoo. Ondertussen denkt een half miljoen lezers dat ze Consciences De Leeuw van Vlaenderen in hun kast staan hebben, terwijl het De Leeuw van Het Laatste Nieuws is.

Aan het Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie wordt momenteel ook gewerkt aan een tekstkritische leeseditie van De trein der traagheid van Johan Daisne die komaf zal maken met alle problemen die er zijn met deel 30 van de Bibliotheek Het Laatste Nieuws. Tegen dat deze wetenschappelijk verantwoorde leeseditie verschijnt, zal de markt waarschijnlijk grotendeels verzadigd zijn door ondoordachte en kritiekloze leesgeschenkjes van een krant die met alle geweld haar volk opnieuw wil leren lezen.

Kranten moeten zich aan gecontroleerde feiten houden. Ook als het over de uitgave van literaire teksten gaat. Dat doen wij ook. Dat is onze job. Daar ligt de expertise van het Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie. De krant mag zich altijd melden voor de uitgave van betrouwbare leesteksten. Momenteel zijn direct leverbaar: De Leeuw van Vlaenderen van Hendrik Conscience, De teleurgang van den Waterhoek, Levensbloesem en Werkmenschen ('De Werkman', 'Kerstmis in Niemandsland' en 'Het Leven en de Dood in den Ast') van Stijn Streuvels, Knetterende Schedels & Recht op antwoord van Roger van de Velde, en straks De trein der traagheid van Johan Daisne.

Deze summiere autopsie van slechts twee deeltjes uit de Bibliotheek Het Laatste Nieuws doet het ergste vermoeden voor de volledige reeks. Nochtans kost het uitgeven van een slechte tekst evenveel als het uitgeven van een goede, betrouwbare tekst. Maar ja, op tekstcorruptie staat geen gevangenisstraf...

Edward Vanhoutte & Xavier Roelens
Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie (CTB)
van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal– en Letterkunde (KANTL)

XHTML auteur: Edward Vanhoutte
Last revision: 06/10/2003